در قبال اسلام ناب ، امامان شيعه ، حق طلبان و مردم ، همان سياستى را در پيش گرفتند كه بنى اميّه داشتند و بلكه در بعضى جهات ، بدتر و ستمگرانه‌تر از آنان ؛ چندانكه بعضى از افرادى كه هر دو دوره را درك كرده بودند ، آرزو مىكردند : يا لَيْتَ جَوْرُ بَنى مَرْوانَ عادَ لَنا * وَ انَّ عَدْلَ بَنِى الْعَبَّاسِ فِى النَّارِ « 1 » اى كاش ، ستم مروانيان براى ما بازمىگشت و اى كاش عدالت عباسيان در آتش مىافتاد . جوّ ناامنى و اختناق ، برخورد با مخالفان حكومت با شديدترين وجه ، بروز و گسترش عصيانها ، مخالفتها و موضعگيريها عليه دستگاه خلافت ، در هر دو دولت امويان وعباسيان ، به چشم مىخورد . شورشها و قيامها از جمله ويژگيهاى برجستهء اين دوره از تاريخ اسلام كه بيانگر اوضاع سياسى - اجتماعى جامعهء اسلامى است ، پيدايش و گسترش شورشها و قيامها عليه حكومت مداران است . اين شورشها و قيامها هر چند با انگيزه‌ها و اهداف گوناگون اسلامى و غير اسلامى انجام مىگرفت ؛ ليكن شورشگران در مخالفت با دستگاه خلافت و براندازى رژيم ظلم و ستم ستمگران ، با يكديگر هم عقيده بودند . ما نخست بر مهمترين شورشها و قيامهايى كه عليه حكمرانان اموى در اين دوره شكل گرفته مرور مىكنيم ؛ سپس به قيامها و شورشهاى دوران بنى عباس خواهيم پرداخت . الف - عليه حكمرانان اموى 1 - شورش حارث بن سريج : وى از آزاديخواهان خراسان بود كه به سال 116 هجرى قمرى عليه مروانيان قيام كرد . حارث ، جامه سياه پوشيد و مردم را به كتاب خدا و سنّت پيامبر ( ص ) و بيعت براى « الرّضا من آل محمد » فرا خواند . وى از خراسان به فارياب و از آنجا به بلخ رفت . نصر بن سيّار ، امير بلخ با وى به ستيز برخاست ، ليكن از او

--> ( 1 ) - المحاسن و المساوى ، ص 246 .